Kolonisering, een begripsverheldering: Vrijheid voor de Kongolezen

(Doorbraak, 4 juni 2020)

De KU-Leuvense Letterenfaculteit geeft tegenwoordig het tijdschrift Uit het Erasmushuis uit. Het jongste nummer is gewijd aan ‘kolonialisme revisited’ en is erg representatief voor de vandaag verplichte mening over het onderwerp. We zetten de puntjes op de i in dit postkoloniale vertoog. Laatste deel.

Vrijheid voor de Kongolezen

Het Erasmushuis-tijdschrift over het kolonialisme besteedt voor zijn Vlaams publiek de nodige aandacht aan Léopold II en de kolonisering van Kongo. Deze toeëigening van ‘een wereld zo groot’ wordt met een verkrachting vergeleken: daar is geen goede kant aan. En dus moeten ‘oude witte mannen’ niet komen zeuren over ‘de goede kanten’ van de koloniale onderneming. Nochtans wordt even verder toegegeven dat ook Kongolese bezoekers van het (nu ideologisch gestroomlijnde) AfricaMuseum van nostalgie naar de Belgische tijd blijk geven. Dat standpunt is niet door ras bepaald, maar door de normale werking van het heel-menselijk bewustzijn: men vergaart feitenkennis en trekt daar een besluit uit, in dit geval een betrekkelijk gunstig oordeel over Belgisch Kongo. 

De aanleg van spoorwegen en een gezondheidsnetwerk was ooit in de Belgisch-patriottische geschiedenisboeken een bron van trots. Hier wordt dat echter afgedaan als louter in dienst van de koloniale uitbuiting: arbeidskrachten moesten in conditie gehouden worden om meer op te brengen, en spoorwegen dienden voor het vervoer van grondstoffen; de voordelen voor de bevolking waren slechts een neveneffect. Alleszins vormen zij inderdaad geen excuus voor zulke grootschalige ‘verkrachting’. Maar één Belgisch-koloniale verdienste is toch wel een geval apart.

Het tijdschrift toont Léopold’s ruiterstandbeeld in Oostende, dat een ‘typevoorbeeld van kolonialistische symboliek’ zou zijn. Rondom de koning toont het de ‘dank van de Kongolezen om hen bevrijd te hebben van de slavernij onder de Arabieren’. Een ander voorbeeld had het Vinçotte-monument in het Brusselse Jubelpark kunnen zijn, waarop gebeiteld stond: ‘De Belgische militaire heldenmoed verdelgt den Araabschen slavendryver.’ (Dat die tekst herhaaldelijk weggebeiteld is door bezoekers van de nabije Grote Moskee, wat bovendien toegejuicht werd door onze progressieven in het NCOS-boek Racisme, Donker Kontinent, 1991, is een ander verhaal.)

Nou, stel je maar eens voor dat je een Luba bent die in een slavenraid gevangen is en weggevoerd wordt naar Zanzibar, wanneer plots troepen onder Belgische leiding verschijnen die je komen bevrijden. Zou je dan niet blij zijn, en zelfs dankbaar? Blijkbaar denken onze neoracisten dat negers een inferieure soort zijn die niet om vrijheid geeft, en die de afschaffing van de slavernij niet verwelkomt. Dat mag je alleszins afleiden uit de verdwijning van het thema ‘slavernij en de strijd ertegen’ in het nieuwe beeld van Belgisch Kongo dat vandaag gepropageerd wordt.

Zo centraal als de Belgische oorlog tegen de Arabische slavenhandel stond in de belgicistische geschiedenisboeken, zo afwezig is die episode in de hedendaagse beeldvorming over het Belgische Kongo-avontuur. De zeer gecontesteerde standbeelden van Léopold II worden voorlopig nog door het koningshuis beschermd, maar dat van Francis Dhanis, de bevelhebber die op het terrein de oorlog tegen de Arabieren voerde en won (Manyiema 1892-94), is uit de Antwerpse Amerikalei weggesmokkeld naar het depot in het Middelheimpark. Ook de schoolboeken zijn navenant ‘gedekoloniseerd’, en de jeugd van tegenwoordig leert niet langer over de moed en zelfopoffering van luitenant Lippens en sergeant Debruyne, die in de strijd tegen de slavendrijvers sneuvelden.

Unieke afschaffing

Bronnen als dit tijdschriftnummer vermelden de strijd tegen de slavernij hoogstens terloops, als opstapje naar de écht belangrijke episode: de bloedige uitbuiting van de Kongolezen in de jacht op rubber. Inderdaad, behalve het loutere feit van verknechting, op zich al niet minder dan een ‘verkrachting’, bevat de koloniale geschiedenis episoden van grootschalige wreedheid. Het is uiteraard een goede zaak dat ook die tot op het bot ontleed worden, zoals nu hopelijk gebeurt.

Maar in een tekst over de Amerikaanse zwarten ontkom je niet aan uitgebreide verwijzingen naar hun slavernij, daar blijkbaar de belangrijkste gebeurtenis in de nationale geschiedenis. Vandaag bestaande politieke regelingen zoals affirmative action worden gerechtvaardigd met verwijzing naar de slavernij. Ze dateert van twee en meer eeuwen geleden, maar ze is een levende aanwezigheid in het politieke vertoog daar. Dat contrasteert fel met hoe de langdurige slavernij van Kongolezen, en zeker haar afschaffing, steeds vaker onvermeld blijft.

Uitbuiting is natuurlijk verwerpelijk, maar in de wereldgeschiedenis eerder banaal. Julius Caesar heeft in onze streken verschillende Keltische en Germaanse stammen uitgeroeid; zij zouden blij geweest zijn met alleen maar uitbuiting. Deze is meer regel dan uitzondering, terwijl afschaffing van de slavernij een eenmalige gebeurtenis was. Typisch voor de koloniale mogendheden is dat zij sterk waren, en de goede kant van die krachtsverhouding was dat zij het abolitionisme van een wensdroom in een haalbaar beleid veranderde. Hadden de Britten de wereldzeeën en de Belgen Kongo niet beheerst, de slavernij zou nu nog bloeien. Het belangrijkste verschil dat de Belgische aanwezigheid in Kongo zal gemaakt hebben, is niet het ‘rood rubber’, maar die afschaffing.

Ze gebeurde wel eerder stoemelings, zoals in rebus Belgicis gebruikelijk. Léopold had zijn kolonie maar gekregen na de belofte om er de slavernij af te schaffen, doch maakte daar geen haast mee: hij deed immers winstgevende zaken met de slavenhandelaars. Het waren op zich onbelangrijke schermutselingen met commandant Dhanis die dan toch tot een conflict escaleerden. Nochtans was Léopold formeel de Kongolese Abraham Lincoln, de emancipator of the slaves. Ja, hij was ook heel andere dingen, onder meer de werkgever van de verslagen slavenopzichters, die hun sjari’a-straffen bleven toepassen, zoals handen afhakken, inderdaad een fout en één waar hij publicitair voor zou boeten. Maar geschiedenis is nu eenmaal geen zwart-wit kindersprookje: de man die volgens het internet een genocidair was, was tegelijk ook de bevrijder van de slaven.

10 miljoen doden, 15…   

                In buitenlandse ontmoetingen krijg ik steeds weer vragen over de ‘genocide’ door Léopold II. Van zijn afschaffing van de slavernij hebben ze meestal niet gehoord, die wordt in hun bronnen niet vermeld. Als dodencijfer noemen ze doorgaans 10 miljoen, soms 15. Ze zijn verrast als ik de slechte reputatie van België en de Coburgs goedkeur, want ze projecteren op Belgische staatsburgers het nationalisme dat voor henzelf vanzelfsprekend is. En ze denken dat hun vermoeden van Belgisch nationalisme tóch bewaarheid wordt wanneer ik vervolgens uit verantwoordelijkheidszin als historicus op dat cijfer begin af te dingen.

Net als die onwetende Wiki-consumenten praat het Erasmushuis-tijdschrift propagandaverhaaltjes na, in dit geval zelfs koloniale propaganda vanwege de afgunstige Britten. Bijvoorbeeld, het pleidooi voor een Lumumbaplein en het onbegrip voor de weigering van de gemeente Elsene om een plein in die zin om te dopen, staat totaal niet stil bij het onbegrip van oud-kolonialen en feministen voor Lumumba’s aanmoedigende rol in de massaverkrachting van Belgische vrouwen, een episode die mediatieke heiligenlevens van Lumumba liever doodzwijgen. Het zijn historische complicaties die niet in de kindersprookjes van de goedmensen passen.

Dit tijdschrift heeft het dus meermalen over ‘de onvoorstelbare verschrikkingen die zich hebben voorgedaan in de Kongo-Vrijstaat’. Op die omschrijving hoeven we niet af te dingen, wel op de selectieve niet-vermelding van het écht historische feit van toen, de afschaffing van de slavernij, en op de invulling met nepnieuws over absurd hoge slachtoffercijfers. Gezien de veel lagere demografie kunnen er in het rubberprovincies van Kongo onmogelijk zoveel slachtoffers gevallen zijn. Wat betreft zij die wel gevallen zijn, ook zij waren niet het slachtoffer van een ‘genocide’,-- alsof Léopold zijn eigen arbeidskrachten in zijn winstgevende rubberhandel dood wilde.

Een historicus moet soms zijn publiek teleurstellen met een minder dan mobiliserende verklaring, bv. via ‘zijdelingse schade’. Bijvoorbeeld, de grootste door mensen veroorzaakte hongersnood in de wereldgeschiedenis, Mao Zedong’s Grote Sprong Voorwaarts (met écht tientallen miljoenen doden), was geen ‘genocide’, wel zijdelingse schade bij een fout economisch beleid. Zo ook hier, en daarvoor hoeven we maar dit onverdacht postkoloniaal-gezinde tijdschrift citeren: ‘Door de komst en trektochten van de Europeanen doorheen Midden-Afrika op het einde van de negentiende eeuw konden ziektes zich sneller verspreiden. Naast regelrecht geweld en dwangarbeid (onder andere voor de aanleg van transportwegen) was de nieuwe mobiliteit een van de belangrijke oorzaken van de massale ontvolking in dat gebied’. Bron: uitgerekend Adam Hochschild’s boek King Leopold’s Ghost (1998), dat altijd aangehaald wordt ten laste van ‘genocidair’ Léopold.

Veel postkoloniaal geschrijf zondigt ondermeer door projectie van buitenlandse ervaringen. Zo is ‘wit privilege’ (in juister Nederlands: blanke bevoorrechting) niets anders dan een platte overname van een Amerikaans bedenksel. Nederlandse goedmensen maken zich druk om hun nationale erfenis van slavenhandel en gaan daarom tekeer tegen de (duizenden jaar oudere) Zwarte Piet, en sommige Vlamingen bootsen dat na, maar ons land heeft geen dergelijke geschiedenis van slavernij. Het enige dat het met slavernij te maken gehad heeft, is dat het tot een oorlog bereid was om ze af te schaffen.

(genoemde personen: Léopold II, Francis Dhanis, Patrice Lumumba, Abraham Lincoln, Mao Zedong, Thomas Vinçotte, Adam Hochschild)

Read more...

Rechtzetting over de bevrijding van de slaven

 

 

De Tweede Wereldoorlog en de poging om die te voorkomen met het verdrag van München worden regelmatig gebruikt als rechtvaardiging om oorlogen te beginnen. Madeleine Albright, zelf afkomstig uit Tsjechië, dat na München als eerste gebied door nazi-Duitsland ingelijfd werd, haalde deze geschiedenis er voortdurend bij om de Amerikaanse interventies in Joegoslavië en Irak te verantwoorden. Je hoeft een Saddam Hoessein of een Slobodan Milosevic maar “de nieuwe Adolf Hitler” te noemen om een oorlog tegen hen te mogen beginnen. Tegenstanders van die oorlog beschuldig je gewoon van “de geest van München”. Eindigde de Eerste Wereldoorlog met een opflakkering van pacifisme (“Nooit meer oorlog”), uit de Tweede Wereldoorlog trok men de omgekeerde les: “Nooit meer vrede ten koste van ernstige vrijheidsschendingen.” Althans wanneer een gewapend ingrijpen haalbaar en winstgevend leek, want Jozef Stalin of Pol Pot zijn er nooit door verontrust.

 

 

Nationalisme

 

Er is nog een historisch conflict dat als een goede en noodzakelijke oorlog bejubeld wordt: de Amerikaanse Burgeroorlog van 1861-65. Daarin dwongen de Noordelijke Staten de afgescheurde Zuidelijke Staten terug in de Unie, en schafte president Abraham Lincoln de negerslavernij af. De "emancipator of the slaves" is daarom tegenwoordig erg geliefd, zie bijvoorbeeld het lied “Abie baby” uit de rock-opera Hair. Hij is inmiddels één van de iconen van het Bestel geworden, en dat wettigt een skeptische nadere blik.

 

Het doel van Lincoln’s Burgeroorlog was alvast niet de door velen gewenste afschaffing van de slavernij, wel het herstellen van de politieke eenheid van de Verenigde Staten. Het was immers het hoogtij van het nationalisme. In 1776 waren die VS onafhankelijk geworden (overigens elke staat op zich), maar niet als belichaming van een lang onderdrukte aparte natie, wel als Engelsen die zich tegenover de mede-Engelsen in het moederland gediscrimineerd voelden. Toch bezong hij die onafhankelijkheid in nationalistische termen. Tegen de grondwet in, ontzegde hij de Zuidelijke Staten het recht om uit de Unie te treden, het recht dat de oorspronkelijke 13 staten in 1776 tegenover het moederland hadden uitgeoefend.

 

De nationalistische uitbouw van een nieuwe grootmacht was Lincoln wel een oorlogje waard, naar het model van de eerdere veroveringsoorlog tegen Mexico. Bovendien slaagde hij erin, het eerste schot door de Zuidelijken te laten lossen, namelijk nadat hij weigerde om de legerbasis Fort Sumter, die niet langer binnen zijn Unie lag, te ontruimen. Nochtans hebben verdedigers van Lincoln ongelijk als zij beweren dat “de anderen begonnen zijn” en Lincoln tot de oorlog gedwongen was. Ten eerste schiep hij de casus belli door de soevereiniteit van de Zuidelijke Staten te miskennen, en ten tweede was hij al voor Fort Sumter vastbesloten om hen binnen de Unie te houden, goedschiks of kwaadschiks. Over de slavernij wilde hij het desnoods op een akkoordje gooien met de afscheurende slavenstaten, mits die maar in de Unie bleven of er opnieuw toe zouden toetreden. De afschaffing van de slavernij werd door hem wel gewenst, maar was binnen de oorlog slechts een strategische zet, en betrof aanvankelijk alleen de afgescheurde staten.

 

 

Abolitionisme

 

Een oorlog was voor die afschaffing niet nodig. In de koloniale rijken was de slavernij al afgeschaft, te beginnen bij het Deense, nog in de 18^de eeuw. Het Franse maakte een valse start door onder de Revolutionairen de slavernij af te schaffen, maar ze onder Napoleon tijdelijk weer in te voeren. Het abolitionistische getij werd echter onstuitbaar wanneer het Britse rijk, onder impuls van William Wilberforce, eerst de slavenhandel en vervolgens de slavernij zelf verbood.

 

Wilberforce is de échte “emancipator of the slaves”, en riep daarvoor een eigentijdse lezing van een vaag-christelijk mensbeeld in. Tegenstanders daarbij waren de meeste slaveneigenaars, die zich op de overduidelijke letter van de Bijbel (zowel Oud als Nieuw Testament) beriepen; en minder bekend, ook een aantal gezantschappen van West-Afrikaanse stammen die zich van hun belangrijkste inkomstenbron beroofd zagen. Want slavenhalen was niet: vrije mensen vangen (zoals het in Alex Haley’s roman Roots voorgesteld wordt), wat voor kleine groepen Arabieren en later ook Europeanen in onbekend terrein te midden van een enorme inheemse meerderheid ondoenbaar geweest zou zijn; wel slaven kopen van inheemse stamhoofden die het vuile karwei van slaafneming al opgeknapt hadden. Slavernij maakte de Europeanen allerminst tot uitzondering; haar vrijwillige afschaffing wel.

 

Ook buiten de kolonies deemsterde de slavernij snel weg. Zelfs het Mogol- en Ottomaanse rijk zouden ze onder Britse druk afschaffen. Rusland maakte onder invloed van het abolitionisme een einde aan de lijfeigenschap. Slavernij bestond in 1861 praktisch alleen nog in Brazilië en de Afrikaans-Arabische zone. Daar zou onder meer Léopold II ze weldra afschaffen, en er net als Lincoln een oorlog voor over hebben (que vive l'émancipateur des esclaves!). Ook in de Zuidelijke Staten was ze, net als in Brazilië, gedoemd om op korte termijn te verdwijnen.

 

 

Verheerlijking

 

Maar, zeggen de verheerlijkers van Lincoln dan, je zou de slaven niet in de ogen durven kijken als je hen tot nog eens tien of twintig jaar slavernij zou veroordelen, in plaats van hen via een oorlog onmiddellijk te bevrijden. Echt? Leven naast en met totalitaire staten werd toch ook een hele Koude Oorlog lang volgehouden. En zouden die verheerlijkers dan de nabestaanden van de talloze dodelijke slachtoffers van de burgeroorlog (een 750.000 mensen, 2% van de Amerikaanse bevolking) in de ogen durven kijken, wetend dat hun dood eigenlijk onnodig was?    

 

Een ander argument pro Lincoln is al evenzeer een projectie van latere bekommernissen op de tijd van de Burgeroorlog: als de VS geen supermacht geworden waren, wie had dan de Kaiser moeten verslaan, en Hitler? Met zulke “wat als?”-scenario’s kom je niet ver, maar goed. In dat geval hadden de Europese grootmachten, zodra zij oorlogsmoe werden, wel een vredesverdrag gesloten. Bovendien zou dat evenwichtiger geweest zijn dan de “Vrede” van Versailles, die zelf de hoofdoorzaak van het nationaal-socialistisch revanchisme werd. Dus ach, ook dan zou het leven verder gegaan zijn. Met een gefragmenteerde ruimte in Noord-Amerika valt evengoed te leven als met een grootmacht die zichzelf als “the necessary nation” bewierookt. Voor nationalisten is dat jammer, maar zelf vind ik het best kunnen.

 

De toejuichingen voor Lincoln zijn dan ook misplaatst. Men kan evengoed Lyndon Johnson toejuichen, die in Viëtnam voor een als nobel opgevatte zaak ging vechten, namelijk het redden van miljoenen Viëtnamezen uit de klauwen van de totalitair-communistische “slavernij”. Of George Bush, die de dictator en massamoordenaar Saddam Hoessein ging onttronen, de vermeende "liberator of the oppressed Iraqi's". Of Nicolas Sarkozy en Barack Obama, die de Libiërs zogezegd gingen beschermen tegen de dictator Moammar al-Qadhafi. In elk van deze gevallen, inbegrepen de Burgeroorlog, was oorlog niet de beste oplossing. Give peace a chance!

 

 

Manyiema

Een toemaatje. Belgen zullen wellicht geïntrigeerd zijn door de vermelding, in deze context, van Léopold II. Als Vlaamsvoelend republikein heb ik vooral leedvermaak om de wereldwijd zeer slechte reputatie van de grootste der Belgische vorsten. Maar omdat ik ooit ook getraind ben in de historische methode, frons ik wel de wenkbrauwen bij de “genocide” waarvan hij beticht wordt, met “meer dan 10 miljoen doden”. Deze algemeen aanvaarde doch verregaand fantaisistische cijfers zijn tienvoudig overdreven en komen uit de Britse propaganda, die zelf voortkwam uit de Britse begeerte naar de enorme grondstofvoorraden die in Kongo gevonden waren. Bovendien was Léopold niet zo gek, de arbeidskrachten die hij nodig had om die grondstoffen te ontginnen, te gaan uitroeien. Dus, genocidair? Nee, maar feitelijk wel massadoder als “zijdelingse schade” van zijn geforceerde exploitatie, te vergelijken met Mao Zedong’s veel grotere dodentol bij de Grote Sprong Voorwaarts.

 

Bij Lincoln was het doden een stuk moedwilliger. Maar goed, wat ook zijn beweegredenen waren, het resultaat was dat hij terloops ook de slaven in de Zuidelijke Staten bevrijdde. Iets analoogs gold echter ook voor Léopold II. Hij was van meet af verplicht, door de afspraken met abolitionisten bij de toekenning van de Vrijstaat aan hem, om de slavernij af te schaffen. En zo geschiedde: behalve een verklaring op papier liet hij zijn legertje een veldtocht tegen de Arabische slavendrijvers beginnen, die met de overwinning bekroond werd (Manyiema 1894). Kortom: net als Lincoln heeft hij een bloedig palmares gecombineerd met de afschaffing van de slavernij. Beiden zijn echt geen figuren voor de zwart/wit-moraalsprookjes die tegenwoordig rond hen geweven worden.

 

Read more...