12 mei 2008

Een beeldenstorm in een glas water of een preek in de woestijn.

Een preekstoel uit 1684 waarvan een foto meer dan 2 jaar geleden op internet circuleerde heeft blijkbaar enige heisa veroorzaakt. Ik werd opgebeld door een journaliste van De Standaard met de dringende vraag waarom ik die foto had gepost. Bij de foto staat een korte tekst die de beelden van de preekstoel heel kort beschrijft. Dat alles zou dus normalerwijze geen reden vormen voor een dergelijke vorm van onderzoeksjournalistiek van niet toevallig de Standaard indien die tekst niet toevallig Mohammed vermeldde. Op de website van Brussels Journal van 2 jaar geleden luidt het: “These two photographs were taken in the Church of Our Lady in Dendermonde, Flanders (Belgium). They show the late 17th century pulpit, sculpted in wood by Mattheus van Beveren. The person subdued by the angels and having a Koran in his hands is generally thought to be Mohammed. The sculpture represents the triumph of christianity over islam”.

Aangezien de journaliste het blijkbaar toch niet allemaal goed begrepen heeft en bovendien met gebruik van aanhalingstekens zinnen in mijn mond legt die ik nooit heb uitgesproken, zal ik de lezer toch maar even de ware toedracht vertellen.

In de nasleep van de Deense karikaturenstrijd waren er ook nu en dan wel eens cultuurhistorische bijdragen en debatten, onder meer ook over de vraag in welke mate en hoe Mohammed in het verleden was afgebeeld. Om daarover historisch correcte informatie te verzamelen vroeg de webmeester van de “Mohammed Image Archive” om alle historische afbeeldingen van Mohammed in te zenden – en U vindt die verzameling dan ook op een tiental elkaar spiegelende webstekken onder de naam “Mohammed Image Archive” (o.a. op jthz en en op zombietime). Aangezien ik in kunsthistorische en toeristische werken over Dendermonde gelezen had dat de preekstoel van de Onze-Lieve-Vrouwekerk (ook op http://www.belgiumview.com/belgiumview/tl1/view0004492.php4) een beeltenis van Mohammed bevatte, heb ik een foto daarvan (door een kennis gemaakt) ingezonden en tegelijk ook gesuggereerd aan Brussels Journal (waar ik in die periode enkele artikelen op had gepubliceerd) die ook op te nemen in de rubriek ditjes en datjes (odds and ends). De tekst bij de foto is overgenomen uit de bronnen die ik bezorgde en zeker niet door mij uitgevonden. De foto is in dezelfde maand (april 2006, dus meer dan 2 jaar geleden) overgenomen door enkele andere websites (bv. never yet melted) - maar twee jaar lang is er geen haan die ernaar kraaide. Op het “Mohammed Image Archive” prijkt hij tussen een reeks andere afbeeldingen uit de periode van Middeleeuwen tot Barok, een cultuurhistorisch interessante collectie.

Na een scheldpartij in een Turkse krant verklaarden de Dendermondse conservator en burgemeester, die beiden allicht al een beetje islamofobie kregen in de letterlijke betekenis van het woord, dat het niet om Mohammed ging maar om een persoon die het ongeloof symboliseert. Alsof het bij een beeld uit 1684 niet allebei tegelijk zou kunnen zijn natuurlijk.

Voor zover het dan toch belangrijk zou zijn, geef ik maar de elementen van interpretatie. Gaat het wel om Mohammed ? Dat weet ik niet, maar die interpretatie heb ik alvast niet uitgevonden. Het is gewoon de overgeleverde interpretatie die in de meeste boeken staat die het kunstwerk beschrijven. Zo schrijft “Langs Vlaamse Wegen - Dendermonde” over dit beeld dat het “…afgaande op zijn oosters aandoende muts en het boek dat hij onder zijn arm klemt, zeer waarschijnlijk Mohammed met de Koran voorstelt, waardoor de triomf van Christendom op ketterij wordt gesuggereerd.” (ook weergegeven op denderend.be). Dit boek door Michiel Heirman (reeks onder eindredactie van Patrick Vissers) werd uitgegeven door de toenmalige Stichting Monumenten- en Landschapszorg vzw, Brussel 1990 in samenwerking met de stad Dendermonde. De dhimmitude was toen nog niet zover gevorderd dat men er zich voor schuwde dit te schrijven. In 2006 bevond die uitleg zich nog op de website http://www.planetware.com/dendermonde/church-of-our-dear-lady-interior-b-ov-liint.htm, maar die is intussen verdwenen (of dit verdwijnen nu pas gebeurde of reeds 2 jaar geleden weet ik niet). Als de Morgen schrijft dat Brussels Journal de hetze veroorzaakte door dit uit te vinden, dan is dat dus weer informatie op haar niveau.

Maar nu, kan die overgeleverde interpretatie juist zijn ? Laat ons even aan de hand van een basiskennis van iconografie en geschiedenis enkele elementen bekijken. Het beeld geeft zonder enige twijfel een triomf van het Christendom over “ongelovigen” weer. Maar welke ongelovige is voor dit beeld uit 1684 gekozen ? Een essentieel iconografisch element is het gesloten boek dat de onderworpen man vasthoudt. Het “ongeloof” is in casu dus alvast een ketterij die gebaseerd is op een boek. Bovendien is de figuur duidelijk oriëntaals en meer bepaald Midden-Oosters gekleed (ik lees dat het volgens de conservator om “perzische” kledij zou gaan). Een heilig boek dus. Nu zijn er niet zoveel godsdiensten die geheel gegrond zijn op een boek. Enkel op het boek afgaand zou het ook een joodse figuur kunnen zijn met een Thora (of eventueel een Talmoed) of een Zoroastrische figuur, maar dat laatste is totaal onwaarschijnlijk en ook het eerste is dat, gezien de iconografie van de man die het vasthoudt. Het kunstwerk dateert ook uit 1684, d.w.z. een jaar nadat Wenen ontzet werd door de Poolse koning Jan Sobieski en daardoor uit de handen van de Ottomaanse legers bleef. Ook is er geen enkele religie waarin een heilig boek zo centraal staat en zo onaantastbaar is als de Koraan in de islaam. Het boek dat de ketterij symboliseert kan dus niet anders dan de Koraan zijn. Natuurlijk heeft het beeld wel iets te maken met de overwinning over de islam, mijnheer de burgemeester. Hetzelfde geldt wellicht voor onze zondagse croissants, die in 1683 in de Weense patisserieën gebakken worden om de overwinning op de wassende halve maan (“lune croissante”) te vieren (al bestonden de “Kipfchen” allicht al veel langer), en de liggende halve maantjes onder de kruisen op vele orthodoxe kerken. Die werden niet gemaakt om aan te geven dat Weners of orthodoxen lunatiekers geworden waren.

Is de door de beeldhouwer afgebeelde persoon dan voor die beeldhouwer echt Mohammed ? Dat weet ik niet. Het kan een islamitisch schriftgeleerde zijn - een moefti -, of een religieuze rechter - een kadi -, of een (valse) profeet – en dus Mohammed vermits hij de enige islamitische profeet is (de islam erkent wel aan Mohammed voorafgaande joodse en christelijke profeten, maar Mohammed is vanuit christelijk oogpunt de enige islamitische “profeet”) -. Volgens de journaliste van de Standaard zou ik gezegd hebben dat het een imam of een moefti kan zijn, terwijl ik het woord imam in dit verband natuurlijk nooit heb uitgesproken, omdat een imam minstens in de 17e eeuw geen schriftgeleerde is maar enkel een voorganger in het gebed. Het is zeker geen louter wereldlijke figure uit het Ottomaanse rijk, een sultan of zo, want dan zou die met wapens afgebeeld zijn en niet met een heilig boek. Kijk maar naar de talloze beelden en afbeeldingen van christelijke overwinnaars op moren of turken van de middeleeuwen tot de barok: die hadden geen boek vast maar een (krom)zwaard. Er zijn duizenden beelden van “Santiago Matamoros”, Sint-Jakob de morendoder in die iconografie. Hier alvast eentje uit de kathedraal van Santiago voor dhimmis het onderste deel van de beeldengroep "verstopt" hebben.


In de kapel van het Klein Seminarie in Sint-Niklaas (Sint-Antoniuskerk) staat een beeld van Sint-Johannes Capestrano, afgebeeld in franciscanerpij met in de rechterhand een groot vaandel en de voet op een verslagen Turk (beschreven in Anthony Demey e.a., De Sint-Antoniuskerk te Sint-Niklaas – 300 jaar sobere barok, Bestendige Deputatie van Oost-Vlaanderen, Gent 1996, p. 39, en in J. Dedeurwaarder, Professor Speleers. Een biografie, Gent, 2002, p. 18). Dit barokke beeld toont de overwinning op de Turken bij Belgrado in 1456, die te danken zou zijn geweest aan de tussenkomst van Johannes van Capestrano, die vanaf 1454 een kruistocht tegen de Ottomanen had bepleit en zich tijdens de slag in de voorste rijen bevond. En op de Karelsbrug in Praag staan de H. Procopius en H. Vincentius Ferrer afgebeeld op een sokkel bestaande uit een joode rabbi, een Turk en een duivel.



Dat de figuur in Dendermonde kledij draagt uit het Ottomaanse rijk in de 17e eeuw en er niet uitziet als een bedoeïen uit de zevende eeuw, is niet zo relevant. In de 17e eeuw zoals in de daaraan voorafgaande eeuwen werden historische figuren altijd wel uitgebeeld in de kledij van die tijd en niet in die van hun historische tijd; dat zien we ook bij sommige Mohammed-afbeeldingen in het Mohammed Image Archive.

Wat natuurlijk wel klopt is dat niet enkel moslims wel eens als ongelovige of ketter werden afgebeeld. De beeldentaal wisselde naargelang de historische omstandigheden.

Zo vindt men in veel christelijke kerken twee vrouwen, een blinde en een ziende, Synagoge en Ecclesia, die het jodendom respectievelijk het christendom afbeelden (bv. in de kathedraal van Straatsburg), waar het beeld Synagoge in maart 2007 zwaar werd verminkt gelukkig een kopie, het origineel staat in het museum). Die iconografie is in het Westen bekend sedert de Karolingers en bestond al eeuwen in het Oosten (Betty Kurth, "Ecclesia and an Angel on the Andrew Auckland Cross", 6. Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, 1943, p. 213); vaak werd Synagoge ook door een engel verwezen.

Zo zijn er inderdaad ook beelden van engelen die protestanten verjagen of onderwerpen, maar dan vooral in de 16e eeuw, zoals bv. in de Chiesa del Gesu, de jezuïetenkerk in Rome, de beeldengroep “triomf van het geloof over de ketterij” door Pierre Le Gros, vlakbij het graf van Sint-Ignatius. Daar worden Luther en Huss uit de hemel verjaagd.

Die christelijke verdeeldheid had overigens als neveneffect dat zij bijdroeg tot de Ottomaanse opmars in de 16e en 17e eeuw. En, zoals Desiderius Erasmus uiteenzette in zijn Consultatio de bello Turcis inferendo uit 1530 (het jaar na het eerste beleg van Wenen) (vertaald door J. PIOLON, De Turkenkrijg, uitg. Donker Rotterdam 2005), is de macht van de Turken, het gevolg van de verdeeldheid in West-Europa maar ook van een decadent en futloos geworden christendom, dat de kracht mist om de islam in spiritueel opzicht het hoofd te bieden. Volgens Erasmus moesten de Europeanen dan ook op de eerste plaats de Turk in zichzelf bestrijden.

2 Comments:

At 12/5/08 18:43, Anonymous Marc Huybrechts said...

@ Marc Vanfraechem

Een vraagje om een 'taalprobleem' op te lossen. Die laatse bijzin "...de Turk in zichzelf bestrijden", kan die niet op 2 manieren geinterpreteerd worden?

-- Men zou het kunnen interpeteren als "Om tegen de Turken te kunnen vechten moet men de eigen interne verdeeldheid eerst kunnen overkomen". Dat lijkt me de beste, meest logische, interpretatie. Het echte probleem is dan de ideologische links-rechts verdeeldheid in het Westen, waarbij 'links' dan de 'big picture' uit het oog verliest en meer gemotiveerd wordt door anti-rechtse haat dan door het gemeenschappelijke belang van de eigen beschaving.

-- Men zou die "Turk in zichzelf" kunnen interpreteren als een soort interne geestesgesteldheid die moet overwonnen worden. Dat lijkt me niet erg logisch omdat het probleem juist interne verdeeldheid is, en dat is niet typisch voor "de Turk" in deze kontekst van beschavingsbotsing.

Zou die laatse zin dus niet beter moeten geherformuleerd worden om de tweede interpretatie te kunnen uitsluiten?

 
At 13/5/08 08:45, Blogger matthias e storme said...

De formulering is niet van mijn maar van Erasmus, zodat ik ze moeilijk kan "herformuleren". Erasmsu doelde wel op meer dan enkel de verdeeldheid van het Westen, hij had het ook over de vadsigheid van sommige kerkvorsten bv. en meer algemeen over de onchristelijkheid in onze harten. Een interessant artikel waarin dit uitvoeriger aan bod komt is te vinden in CSD Perspectives van 1994: Tomaz Mastnak, "Islam and the Creation of European Identity", @ http://www.ciaonet.org/wps/mat01. De auteur trekt overigens de paralell tussen de oorlog tegen de externe Turk en de Turk in ons en de twee betekenissen van jihaad.

 

Een reactie plaatsen

<< Home

<<Oudere berichten     Nieuwere berichten>>