28 oktober 2007

Identiteitsverschuivingen binnen de 'Islamic civilization': Een Westers veiligheidsdilemma. (Brigant)

Het Internationale Jihadisme is onze primordiale tegenstander in de 'oorlog tegen het terrorisme', men linkt deze aan de 'Islamitische beschaving' en draait daarvan een beeld bestaande uit éénheidsworst. Het Internationale Jihadisme is slechts een onderdeel in een identiteitsconflict dat zich vooral afspeelt in het Midden-Oosten, in mindere mate in de Maghreb of Azië. Dit artikel is eerder een probeersel, een poging om duidelijkheid te scheppen en een coherent beeld te scheppen in een immens kluwen. Allereerst kijk ik naar de sleutelconcepten in de specifieke identiteitsconstructie die vooral van toepassing is in het Midden-Oosten en van daaruit emaneren naar heel het grondgebied van de 'Islamic civilisation' zoals gedefinieerd in Huntington's Clash of Civilizations.

Terugblik naar de roots.
Het internationale jihadisme emaneert uit een dubbel identiteitsconflict. Een conflict tussen het Arabische nationalisme en het Islamisme, naast een conflict tussen de twee hoofdstromen in de Islam: Soennieten tegen Sjiieten.

Allereerst moet men het verschil kennen tussen het Arabisme en het Arabische Nationalisme.

- Het Arabisme slaat op een culturele uniformiteit over heel 'de Arabische wereld' op basis van taal, geschiedkundige, religieuze en emotionele verwantschappen.

- Het Arabische Nationalisme omvat dat Arabisme maar hecht daaraan de wens om één politieke eenheid te vormen, synoniem hiervoor is het latere pan-Arabisme. Het is een eerder seculiere en etnische invulling dan een religieuze invulling, had zijn basis bij seculiere moslims en ook Christenen in het Midden Oosten.

Er is wel een essentieel verschil tussen het Arabisme en het Arabische nationalisme: de invulling van het Arabisme paste in een Ottomaans kader, het Arabische nationalisme paste in een kader van afscheuring/onafhankelijkheid van het Ottomaanse rijk.

-Het Islamisme is niet zozeer een nieuw gegeven, het richt zich vooral op een religieuze invulling van de maatschappij en natie (dus Staat, in Westerse concepten). Die invulling kan men verdelen in verschillende interpretaties...het Salafiyya (Soennitisch) dat paradoxaal genoeg mede een basis lag voor het Arabische nationalisme (1880-1920). Het Arabische nationalisme is een vorm van modernisme maar op seculiere leest, terwijl het Salafiyya er een Islamitische invulling gaf. De Islamitische Broederschap (Egypte) bestaat als sinds 1928 met een eerder Islamitische invulling van de maatschappij. Heden ten dage bestaan er verschillende Islamitische stromingen die men meestal opdeelt tussen het Soennisme of Sjiisme. Beiden vormen hoofdstromingen binnen de Islam maar deze twee vormen de meest dominante stromingen. Wat we vandaag als Islamisme beschouwen zijn veelal substromen binnen deze 'hoofdstromen' in de Islam en vooral Soennitische substromingen. We moeten hierbij rekening houden met het conflict tussen de Soennitische en de Sjiietische stromingen. Bij de Soenni hebben we het veelal over organisaties onder de Salafisten en de Wahabieten, stromingen die zich richten tegen de Sjieten en een meer Panislamistisch visie lijkt te hebben. Bij de Sjiietische substroom gaat het eerder om organisaties die zich richten tegen de Soenni, vooral over organisaties die vallen onder het Twaalver Sjiisme zoals de Islamitische Republiek Iran (Safawieden) en haar bondgenoten zoals de Hezbollah (Sjiieten maar onduidelijk welke substroom).

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog desintegreerde het Ottomaanse zich volledig en voltrok zich de Europese 'kolonisering' van het Midden-Oosten. Na de dekolonisering zou vooral het Arabische nationalisme hoogtij vieren maar hun politieke legitimiteit kan niet voor eeuwig duren.

Kolonisering en dekolonisering.
De kolonisering van het Midden-Oosten vormde het sluitstuk van de volledige kolonisering van de 'Islamic civilisation', de Maghreb en de Aziatische delen vielen al vroeger compleet ten prooi aan de kolonisering.



Het Arabische nationalisme bestond en kwam tot een culminatie bij de dekolonisatie na afloop van de Tweede wereldoorlog. Een soort van regionale invulling van nation-building had al plaatsgevonden, zoals in het Westen had plaatsgevonden, voor de formele kolonisering maar verkreeg een relance bij de dekolonisering. Dat nationalisme leek zich vermengt te hebben met enig socialisme of alleszins een eigen interpretatie hiervan, zoals ook plaatsvond op het Sub Saharaanse continent. Het Midden-Oosten zal veranderen na de dekolonisatie met de Arabisch nationalistische revoluties in Egypte, Syrië en Irak. Jordanië, Saoedi-Arabië en Iran waren toen monarchieën. De Iranese Sjah werd vervangen door een religieus leiderschap vermengt met een republikeins systeem dat we heden ten dage nog steeds de Islamitische Republiek Iran noemen, valt niet onder het Pan-Arabisme of het Arabische nationalisme. Het Arabisch nationalisme centreert zich vooral op Egypte, Syrië en later Irak.

In de periode na 1945 krijgen we de koppeling van het Arabische nationalisme met het Israëlisch-Palestijnse conflict, het geheel nogmaals verweven op een hoger bestaansniveau in de wereldorde van de Koude Oorlog. Het Islamisme speelde toen ogenschijnlijk een onbeduidende rol gezien het Arabische nationalisme zich richtte tot de vorming van een ééngemaakte Arabische Staat (ipv een ééngemaakt Islamitisch kalifaat) en gericht was tegen Israël. In het kader van de Koude Oorlog vertaalde zich dat in een coalitie tegen het Westen onder de vleugels van de USSR. De Russische invasie van Afghanistan zou dan weer aanleiding vormen tot een praktische samenwerking met de Amerikanen.

Er was een onsuccesvolle poging tot een politieke en economische unificatie tussen Arabische Staten uit het Midden-Oosten. In Europa was zo’n unificatie tot nu ‘succesvol’ met de Europese Unie

Destabilisatie van het Arabische Nationalisme.
Het is in het kader van het Israëlisch-Palestijnse conflict dat het Pan-Arabisme (Syrië, Egypte, Irak) een belangrijke rol te spelen door de Arabische Staten te verenigen gericht tegen de Israëlische Staat. Alleen mag men deze Statelijke actoren niet als een monoliet beschouwen, ze hadden elk hun eigen belangen. Egypte en Syrië vormden tijdelijk de Verenigde Arabische republiek.

De legitimiteit van de Arabische republieken die zich schaarden onder het Pan-Arabisme werd aangetast door hun onvermogen om Israël militair te verslaan en het subsequent falen van het Arabische front tegen Israël (Egypte, vredesakkoord eind jaren 70), naast een binnenlands falend socio-economisch beleid. Er is sprake van een zekere stabiliteit binnen de Staten die hervormingen of repressie kunnen hanteren tegen de Islamisten (of allen die hun legitimiteit intern aantasten) door te leunen op de twee principiële spelers binnen de Koude Oorlog: de USSR of de Verenigde Staten. Egypte koos na de laatste oorlog tegen Israël voor de Amerikanen, Syrië bleef bij de USSR. Na de Koude Oorlog verliest de USSR terrein ten voordele van de VSA, maar nu komen de Russen terug op de proppen in Syrië en breken ze nu door in Iran.

Doorbraak van het Islamisme?
In de finale fase van de Koude oorlog en de post Koude oorlog zien we een zekere resurgence van het Islamisme. Sadat neergeschoten door leden van de Islamitische Jihad (1981), de aanslag in Luxor (1997) toegeschreven aan Al Qaeda.

In de Libanese burgeroolog (1975-1990) zie je een confrontatie tussen verschillende religieuze en nationalistische organisaties. De PLO, Christelijke milities, Israëlische inmenging, Syrische inmenging, de Hezbollah die de enig overblijvende bewapende factie blijft uit die burgeroorlog.
In Algerije zien we de opkomst van de FIS en andere islamistische stromingen. In de Palestijnse gebieden zien we de opkomst van de Hamas terend op een gebrekkig socio-economisch beleid van de Fatah en corruptie...

Het Islamisme vormt mee de basis voor het verzet tegen de Russische invasie van Afghanistan, met Saoedische en Westerse financiering. Datzelfde Islamisme zal zich later keren tegen het Westen en ook in zekere mate tegen de Saoedi’s vanaf de jaren 90.

Het Islamisme kan zich succesvol inzetten door te teren op het interne ongenoegen, zoals op gebrekkige sociale voorzieningen. Hervormingen of repressie zijn de voornaamste middelen ter beschikking van die Arabische Staten wiens legitimiteit dreigt ondergraven te worden door het Islamisme. Vanaf de jaren 1990 tot 2003 zien we Saddam de seculiere Arabische nationalist overschakelen naar een retoriek met een Islamitisch religieuze basis vanaf zijn invasie van Koeweit, in een poging om de Saoedi’s te destabiliseren die beroep moesten doen op de Westerse mogendheden voor bescherming. In een latere fase om zijn regime overeind te houden naast repressieve maatregelen. De Saoedi's zouden de beschermheren van de heiligste plaatsen van de Islam moeten zijn...maar hebben Westerse hulp nodig. Heiligschennis voor diegenen die een zuivere islam wensen, ongelovige honden die Mekka moeten beschermen.

In verschillende regio's op verschillende tijdstippen kan men een heropstanding van het Islamisme gewaar worden, niet overal even succesvol. De aanslagen in Luxor (1997) had economische repercussies voor de bevolking ten gevolge van de instorting van het toerisme. In Algerije breekt er een burgeroorlog uit en zit men vandaag in een fase van verzoening.

Voorheen radicale Islamistische organisaties weten door te breken binnen de structuren van de Arabische Staten. De Hezbollah is een politieke organisatie die tegenwoordig deel uitmaakt van de Libanese regering. Hamas brak door tot in de Palestijnse autoriteit met een ‘burgeroorlog’ en de scheiding tussen Gaza & de West Bank tot gevolg. Iran is een staat met een Islamistische basis ten gevolge van de Iraanse revolutie in de jaren 1970. Deze hebben vooral een impact binnen de landsgrenzen van bestaande Staten, vallen onder de noemer van het domestiek Islamisme.

Domestiek Islamisme en Internationale Islamisme.
Islamisme is niet louter territoriaal gebonden met het Midden-Oosten of de Maghreb. Bij de desintegratie van Joegoslavië zien we facties bestaan met een Islamitische identitaire achtergrond. Tsjetsjenië, Zuid-Thaïland, de Filippijnen... Die blijven vooral binnen landsgrenzen van Staten maar hebben hierdoor ook indirect een internationale impact. De grens tussen binnenlands en internationaal islamisme is zeer fijn. Domestiek Islamisme richt zich binnen de Staatsgrenzen van de huidige Staten die behoren tot de ‘Islamic Civilization’. Het Internationale Islamisme opereert direct binnen en buiten het grondgebied van de 'Islamic Civilization'.

In de jaren 90 bekomt men de eerste internationalisering van het Islamisme. Afghaanse jihadi's die verhuizen naar de conflicten in Joegoslavië of Tsjetsjenië, anderen die terechtkomen in Europa als verbannelingen (vuchtelingen) vanuit hun thuisland. Al Qaeda lijkt de enige internationale Islamistische organisatie die meer zorgt voor coördinatie buiten het bestaan van haar eigen core. Afghanistan was hun thuisbasis. Al Qaeda opereert duidelijk direct of door middel van proxies zowel binnen de 'Islamic Civilisation' en daarbuiten.

Islamisme, gevaar of niet?
Het domestieke Islamisme betekende niet meteen een bedreiging voor het Westen zolang ze zich richten tegen de Staat. Paradoxaal genoeg vormen ze een basis voor een beginnende democratisering, maar ze vormen ook een regionaal veiligheidsprobleem. De vraag die men zich moet stellen is of deze democratisering het gevolg is van een matigingsstrategie van de Staat (counterinsurgency strategie) waarin de Islamistische organisaties meegaan om aan beleidsmacht (en legitimiteit) te winnen of het gevolg van het bestaan van een democratische ideologische ingesteldheid bij de Islamistische organisaties (Islamdemocratie). Daarop volgend moet men zich de vraag stellen wat er zich op lange termijn zal afspelen binnen die Staten waarin de Islamistische organisaties het beleid zouden voeren...zullen zij zich richten tegen of met het Westen?

Domestiek Islamisme is vormt vooral een regionaal veiligheidsprobleem. Specifiek in het Midden-Oosten vormen ze een gevaar voor Israël. Ze kunnen als bondgenoten gehanteerd worden in een proxy-war strategie in de strijd tussen de verschillende religieuze tegenstellingen (stromingen en substromingen), als onderdeel van een internationaal statelijk beleid of in een gevecht voor een uitdijende invloedsfeer. Men beschuldigt Iran ervan gebruik te maken van Islamistische organisaties in de Hoorn van Afrika en in de Golf streek om haar invloed uit te breiden tot die gebieden in een tegenbeweging ten aanzien van de Saoedische (en Soennitische) invloedsfeer. Iran maakt duidelijk gebruik van Hezbollah in een strategie tegen Israël. Syrië vormt een vreemde eend in de bijt, een Sjiietisch leiderschap in een dominant soennitisch land dat de bondgenoot vormt van Iran tegen Israël...alleen moet ze daarbij ook proberen een neutralere tussenkoers te houden in de confrontatie tussen Soenni en Sjiieten.

Het domestieke Islamisme kan op lange termijn een gevaar betekenen voor het Westen indien zij de macht overnemen in de huidige Staten (die behoren tot de ‘Islamic Civilization’) en een beleid richten tegen het Westen. Op korte termijn blijft het enigszins onduidelijk of ze voor het Westen een bedreiging vormen. Ze vormen vooral een bedreiging voor de bestaande Staten binnen de 'Islamic civilization' en regionale bedreigingen door hun gebruik als proxy. Juist door die Proxy-war strategie is het verschil tussen domestiek en Internationaal Islamisme haarfijn.

Het internationale Islamisme vormt een direct gevaar want ze is gericht tegen het Westen, zij gebruikt vooral de proxy-war methode om toe te slaan. De aanval van 9/11 is de belangrijkste internationale aanslag waarbij men geen gebruik maakte van een proxy-organisatie, het was een directe aanval van Al Qaeda gericht tegen de Verenigde Staten van Amerika en indirect tegen heel het Westen. De aanslagen in Europa verkregen financiering en ondersteuning van Al Qaeda maar het waren proxy-organisaties die de aanslagen uitvoerden, de ‘onafhankelijke cellen’ of GICM. Al Qaeda zat achter de aanslagen, maar de aanvoerders waren slechts indirect Al Qaeda.

Bij eender welk beleid die het Westen zou voeren ten aanzien van de gebieden/staten met een politiek actief Islamisme moet men rekening houden met het verschil tussen domestiek en internationaal Islamisme. De finaliteit van het Internationaal Islamisme is duidelijk tegen het Westen gericht, het domestieke Islamisme flirt met het internationale Islamisme. Daarom moeten we zelf in ons beleid haarfijn het verschil uitmaken. Soms kan men ze beter te vriend houden dan extra vijanden te scheppen.

Het Westen is reeds betrokken in dit conflict ten gevolge van een legitimiteitscrisis van het Arabische Nationalisme. Het Westen is de vijand omwille van haar steun aan deze regimes, omwille van haar betrokkenheid in het Israëlische-Palestijnse conflict, omwille van de beleidskeuzes die we maken. Sommigen hanteren daarnaast nog eens religieuze redenen als voldoende om te ageren tegen het Westen. Het zal slaan en zalven worden, maar we moeten naar heel het beeld kijken...naar alle belangen, naar beleidsgevolgen en mogelijke evoluties op korte en lange termijn.

Labels: , ,

4 Comments:

At 28/10/07 22:00, Anonymous Marc Huybrechts said...

Interessant artikel.

Het onderscheid tussen domestiek en internationaal islamisme is misschien wel "haarfijn", maar het lijkt me ook 'contrived' en artificieel. Het gaat immmers in beide gevallen om een totalitaire ideologie die staatsmacht wil gebruiken om individuele vrijheid, en vooral gewetensvrijheid, te ontkennen of negeren, onder het mom van een "religieuse invulling" aan de maatschappij te geven. Het is dan ook een illusie te denken dat domestiek islamisme "paradoxaal een basis voor een beginnende democratisering" zou kunnen vormen.

Het onderscheid tussen beide vormen van islamisme kan enkel maar TIJDELIJK gemaakt worden. En zelfs als men domestieke islamisten om taktische redenen tijdelijk "te vriend" zou kunnen houden, dan zou men er toch best aan doen van ze niet te verwarren met "vrienden". Van zodra domestieke islamisten politieke macht veroveren in een bestaande staat, dan verliest het onderscheid met internationale islamisten alle praktische zin. (Afghanistan heeft daar in recente tijden een goed voorbeeld van gegeven). Het zou ook een illusie zijn van te denken dat domestieke islamisten zich zouden beperken tot "domestieke macht" na de verwerving van politieke macht. Als dat ogenschijnlijk het geval zou zijn , dan zou het niet echt gaan om "islamisten" maar wel om gebruikelijke Arabische (of andere) dictators of 'klieken' van machtswellustelingen. Het "islamisme" is immers van nature 'imperialistisch'. En, daarenboven, de geschiedenis leert dat totalitairen (in het algemeen, niet enkel islamisten) die over substantiele 'middelen' komen te beschikken (olie bijvoorbeeld), zich ook 'genoodzaakt' voelen van zich imperialistich te gedragen (om de eigen interne vermeende 'legitimiteit' te kunnen blijven verzekeren). Tegenvoorbeelden van 'non-imperialistiche machtswellustelingen' zijn altijd straatarme dictators zonder substantiele middelen (e.g. Kim, Mugabe, Birmaanse Slorc, enz...)

 
At 28/10/07 22:31, Blogger Brigant said...

De waarschijnlijkheid dat domestiek en internationaal Islamisme één en hetzelfde nat vormen is zeer aannemelijk. Het probleem is dat men sommige het voordeel van de twijfel moeten geven. Leyers zei iets gelijkaardigs in 'De weg naar Mekka'. Het is afhankelijk van situatie tot situatie, land tot land en hun geopolitieke context.

 
At 29/10/07 13:15, Anonymous Steven said...

Arabisme en Arabisch nationalisme zullen nog meer aan belang moeten inboeten aangezien de grootste groeimarkt voor de Islam buiten de Arabische wereld ligt (met name in Azië en in mindere mate Zwart-Afrika).

Het aantal niet-Arabische moslims in Aziatische landen als Indonesië (>170 mln), Pakistan (>160 mln), Indië (140 mln), Turkije (70 mln), Afghanistan, Bhangladesh,... overstijgt moeiteloos de hele Arabische wereld (zelfs inclusief Christelijke en andere minderheden).

Ik prefereer overigens deze twee kaarten omdat ze ook de relatieve aantallen moslims weergeven : http://en.wikipedia.org/wiki/Image:Islam_percentage_by_country.png
http://nl.wikipedia.org/wiki/Afbeelding:Islam_by_country.svg

Dit enkel ter aanvulling op uw artikel.

 
At 29/10/07 21:05, Blogger Brigant said...

Even terugkomen op Marc Huybrechts. Het verschil tussen domestiek en internationaal Islamisme is haarfijn op een dubbelzinnige manier: flinterdun & duidelijk. In het artikel ga ik enkele keren kort door de bocht en het is eigenlijk niet af...maar om werkelijk een grondig iets te presenteren heb ik nog veel tijd nodig om alles in te studeren.

Domestieke Islamisme zoals ik al schreef richt zich vooral op binnenlands beleid van de Staten. Die kan men indelen in twee 'historische' kampen.

A)Het kamp van Jamal ad-Din al-Afghani & Mohammed Abdu die een min of meer 'liberale visie' hadden. Ze waren voorstanders van de parlementaire democratie en aanhangers van de 'Westerse moderniteit' maar met een Islamitische notie van waarden & normen. Een soort van Islamitische moderniteit. Vandaag zouden we hen omschrijven als zijnde Moslem-democraten (zoals onze Christen Democraten).

B) Het kamp van Rachid Redi met (paradoxaal genoeg) een Leninistische-Marxistische revolutionaire input. De Islam terug naar de zuiverheid brengen door een revolutionaire voorgarde die door hun acties de bevolking duidelijk moesten maken dat de huidige Staat/regime een afvallige Staat/regime was. Het is vanuit dat kamp dat het Jihadisme zal emaneren. Het Jihadisme bestaat uit Islamistische organisaties die lokaal en internationaal ageren zoals een 'multinational met het oog op Jihadistische winst'.

De Islam is een uiterst interpretatieve godsdienst. Sommige van die interpretaties kunnen aanvaardbaar zijn, anderen kunnen slechts tot op een bepaalde hoogte aanvaardbaar zijn en sommige helemaal niet. Politieke Islam is hetzelfde. We moeten daarom contextueel analyseren en ons beleid daartoe aanpassen.

Het artikel is niet compleet want eigenlijk zou ik daar nog moeten aan toevoegen dat er een Statelijk Nationalisme bestaat ook. Die soms in wisselwerking opereert met het Panarabisme. Nasser was een Egyptische nationalist, maar door zijn 'internationalisering' slaat hij over richting Panarabisme (Arabische nationalisme).

Binnen de nationalistische niet-religieuze (dus niet Islamistische) stromingen heb je dan nog eens verschillende facties. Royalistische zoals de Hashemieten en Republikeinse zoals de Ba'ath partijen (Syrië,Irak,...).

Het is een complex geheel van statelijk nationalisme, panarabisme met verschillende interpretaties en Islamisme met hun verschillende interpretaties.


Steven:
Aan belang inboeten is afhankelijk van de legitimiteit (politiek, religieus, economisch,...) die de niet-Arabische moslimgemeenschappen /staten toekennen aan de 'Arabische mogendheden'. Het begrip Arabier is daarnaast ook rekbaar. Sommige Maghrebijnen bezien zichzelf als Arabieren, sommige Christelijke personen aanzagen zichzelf als Arabieren en gaven toe aan de primaire rol van de Islam.

Algemeen gezien zal het Panarabisme het wellicht moeten afleggen tegen het Islamisme die een betere basis van identitaire gemeenschappelijkheid zal aanbieden. Maar dan moet het Islamisme ook echt doorbreken en zich verenigen. Hence dat ik ook spreek van een identitaire verschuiving of destabilisatie binnen de 'Islamic Civilization'.

De kaart hanteer ik enkel om duidelijk te maken met wat ik versta onder 'Islamic Civilization' dat groter is dan het 'oorspronkelijke thuisgebied' op het Arabische schiereiland.

Uw eerste kaart toont het groei en verspreidingspotentieel aan, soort van 'invloedsfeer'.

De tweede kaar verduidelijkt de Aziatische penetratie maar vooral de Afrikaanse.

 

Een reactie plaatsen

<< Home

<<Oudere berichten     Nieuwere berichten>>